यो लेख नितान्त मेरो व्यक्तिगत बुझाइ, भोगाइ र अनुभव हो। यहाँ व्यक्त विचार कसैको विचार वा घटनासँग मेल खान गएमा त्यो संयोग मात्र हुनेछ।
✍️ इन्द्र बहादुर साँउद
होस सम्हाल्न थालेदेखि नै नेपालमा हामी नेपालीले सुखको सास फेर्न पाएको अनुभूति कमै छ। समय फेरिँदै गयो, व्यवस्था बदलिँदै गए, पुस्ता परिवर्तन हुँदै गयो; तर दुःख, त्रास, अस्थिरता र विपत्तिका शृङ्खला भने कुनै न कुनै रूपमा निरन्तर दोहोरिइरहे।
नेपालमा सशस्त्र जनयुद्ध २०५२ सालदेखि सुरु भयो। त्यसबेला म निकै सानो थिएँ। देशमा के भइरहेको थियो भन्ने बुझ्ने उमेर थिएन। तर, जब चेतना र बुझाइ बढ्दै गयो, देश २०५८ सालको कठिन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको थियो।
ती दिनहरू सम्झिँदा आज पनि शरीर सिरिङ्ग हुन्छ। गाउँमा दिउँसो सुरक्षाकर्मी आउने र राति माओवादी आउने अवस्था थियो। सर्वसाधारण नागरिक भने दुईतर्फी त्रास र चेपुवामा बाँच्न बाध्य थिए। राति शान्तिसँग सुत्न सक्ने अवस्था थिएन।
त्यो समय मैले आफ्नै आँखाअगाडि दर्जनौँ मानिसको बीभत्स मृत्यु देखेको छु। ती दृश्यहरू समय बित्दै जाँदा पनि मानसपटलबाट मेटिन सकेका छैनन्। हामीसँगै पढ्ने दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरू कोही विदेशिए, कोही रोजगारीको खोजीमा गाउँ छाडे। द्वन्द्वले केवल ज्यान मात्र लिएन, धेरैका सपना, सम्बन्ध र भविष्यसमेत प्रभावित बनायो।
आन्दोलनको राँको र परिवर्तनको आशा
समय आफ्नै गतिमा अघि बढ्दै गयो। २०६२/६३ सालमा देशमा दोस्रो जनआन्दोलन सुरु भयो। हामी त्यतिबेला विद्यार्थी थियौँ। राजनीतिका गहिरा अर्थ र परिणाम बुझ्नेभन्दा पनि परिवर्तनको लहरले हामीलाई सडकमा ल्याएको थियो।
हामी पनि आन्दोलनको राँको बोकेर सडकमा उत्रियौँ। कति पटक लाठीचार्ज भयो, कति पटक गोली चलेका बेला भागेर ज्यान जोगाइयो। आज ती दिन सम्झिँदा आफू बाँचेर यहाँसम्म आइपुगेकोमा अचम्म लाग्छ।
त्यो आन्दोलनमा पनि धेरै नेपाली आमाका वीर सपुतहरूले अकालमै ज्यान गुमाउनुपर्यो। अन्ततः आन्दोलन सफल भयो। देशमा शासन व्यवस्था परिवर्तन भयो। नयाँ राजनीतिक यात्राको सुरुवात भयो।
तर, नागरिकले भोग्ने सास्ती भने त्यति छिटो परिवर्तन भएन।
बन्द, हड्ताल र यात्राका ती कठिन दिन
देशमा क्रमिक रूपमा बन्द, हड्ताल र राजनीतिक आन्दोलनको शृङ्खला चलिरह्यो। यसको सबैभन्दा ठूलो असर सर्वसाधारण नागरिकको जीवनमा पर्यो।
कहिले टनकपुरदेखि, कहिले डडेल्धुरादेखि र कहिले काठमाडौंसम्मका यात्रामा गाडी नपाएर हिँड्नुपरेका दिनहरू आज पनि सम्झनामा ताजा छन्। काठमाडौंमा गाडी नपाएर लामो समय लगाएर घर फर्किएको त्यो पीडा शब्दमा बयान गर्न कठिन छ।
त्यसमाथि बिमारी बुवाको औषधि काठमाडौंको एउटा निश्चित ठाउँमा मात्र पाइने अवस्था थियो। एकातिर बिरामी बुवाको चिन्ता, अर्कोतिर बन्द–हड्तालका कारण यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता—त्यो समयको पीडा आज पनि मनमा गहिरो गरी बसेको छ।
२०७२ को महाभूकम्प : फेरि थला परेको देश
देश विस्तारै सङ्क्रमणकालबाट बाहिर निस्कँदै स्थिरतातर्फ अघि बढ्न खोज्दै थियो। तर, २०७२ साल वैशाख १२ गतेको महाभूकम्पले देशलाई फेरि ठूलो विपत्तिमा धकेलिदियो।
त्यो भूकम्पले कति घर भत्कायो, कति परिवार उजाडिए, कति सपना पुरिए—त्यसको पूर्ण हिसाब सायद तथ्याङ्कले कहिल्यै दिन सक्दैन।
भौतिक संरचना पुनर्निर्माण गर्न सकिन्थ्यो, तर गुमेका जीवन र भत्किएका मनहरू पुनर्निर्माण गर्न त्यति सजिलो थिएन। यद्यपि, सरकारले पुनर्निर्माणका धेरै काम अघि बढायो र देश बिस्तारै सामान्य अवस्थातर्फ फर्किन थाल्यो।
२०७२ देखि २०८२ : आशा र निराशाबीचको एक दशक
भूकम्पपछि देशले नयाँ संविधान पायो। नेपाली जनताको लामो राजनीतिक संघर्षपछि नयाँ संवैधानिक व्यवस्था स्थापित भयो। तर, संविधान निर्माणसँगै नागरिकका सबै समस्या समाधान भएनन्।
राजनीतिक दलहरूबीचको सत्ता समीकरण, सरकार परिवर्तन र कुर्सीको खेल निरन्तर चलिरह्यो। राजनीतिक स्थिरताको अपेक्षा गरेका नागरिक फेरि निराश हुँदै गए।
त्यसैबीच २०७६ सालको अन्त्यतिर सुरु भएको कोभिड–१९ महामारी ले संसारसँगै नेपाललाई पनि नराम्ररी प्रभावित बनायो। महिनौँसम्म घरभित्र बस्नुपर्ने अवस्था आयो। व्यापार, रोजगारी, शिक्षा र समग्र जनजीवन प्रभावित भयो। देशको अर्थतन्त्रमा समेत गहिरो असर पर्यो।
महामारीपछि अर्को ठूलो चुनौती बन्यो—युवा पलायन।
देशभित्र पर्याप्त रोजगारी र अवसर नहुँदा लाखौँ युवाहरू राहदानी बोकेर विमानस्थलतर्फ लागे। आफ्नै देशमा भविष्य देख्न नसकेर विदेशिनुपर्ने बाध्यता बढ्दै गयो। गाउँघरमा युवाको उपस्थिति घट्दै गयो र धेरै ठाउँमा वृद्धवृद्धा, महिला र बालबालिका मात्र बाँकी रहने अवस्था सिर्जना भयो।
यसबीच आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी, महँगी, राजनीतिक विवाद र विभिन्न काण्ड तथा घटनाक्रमले नागरिकको निराशा झन् गहिरिँदै गयो।
निराशाको विस्फोट : जेन्जी आन्दोलन
लामो समयदेखि जम्मा हुँदै आएको असन्तुष्टि अन्ततः २०८२ सालमा जेन्जी (Gen Z) आन्दोलनका रूपमा सडकमा देखियो।
त्यो आन्दोलन केवल एउटा घटना थिएन; यो लामो समयदेखि जम्मा हुँदै आएको युवा पुस्ताको निराशा, आक्रोश र परिवर्तनको चाहनाको अभिव्यक्ति थियो। आन्दोलनका क्रममा भएको मानवीय तथा भौतिक क्षति आज पनि हाम्रो आँखाअगाडि छ।
त्यसपछि देशमा केही नयाँ हुन्छ कि भन्ने आशा पलायो। राजनीतिक स्थिरता, सुशासन र परिवर्तनको अपेक्षा फेरि जाग्यो।
तर, नियतिको खेल सायद अझै सकिएको थिएन।
२०८३ : फेरि महाविपत्तिको घेरामा
अहिले हामी २०८३ सालमा आइपुगेका छौँ। फेरि अर्को ठूलो प्राकृतिक विपत्ति र महाप्रलयले देशलाई घेरेको छ। रसुवा बाढीले हजारौं नागरिक बेपत्ता छन्। सयौंको मृत्यु भइसक्यो। कयौं घरबार बिहिन भए।
एकपछि अर्को विपत्ति भोग्दै आएको हाम्रो पुस्ता फेरि पीडा, भय र अनिश्चितताको बीचमा उभिएको छ।
कहिले द्वन्द्वले सतायो।
कहिले आन्दोलनले।
कहिले बन्द र हड्तालले।
कहिले भूकम्पले।
कहिले महामारीले।
कहिले बेरोजगारी र आर्थिक संकटले।
कहिले राजनीतिक अस्थिरताले।
र अहिले फेरि प्राकृतिक महाविपत्तिले।
प्रश्न एउटै छ—आखिर नेपाली नागरिकले कहिलेसम्म यस्ता विपत्तिहरूको सामना गरिरहनुपर्ने हो ?
समय फेरियो।
सरकार फेरिए।
व्यवस्था फेरियो।
पुस्ता फेरियो।
तर, नागरिकले भोग्नुपर्ने दुःखको स्वरूप मात्र फेरिँदै गयो कि?
हामीले धेरै कुरा गुमायौँ, धेरै कुरा भोग्यौँ। तर आशा गुमाउनु हुँदैन। किनकि विपत्तिबाट उठ्ने सामर्थ्य पनि नेपाली समाजसँगै छ।
इतिहासले हामीलाई धेरै चोट दिएको छ। अब आउने पुस्ताले ती चोटहरूको कथा मात्र होइन, समृद्धि, शान्ति, सुशासन र आशाको कथा पनि लेख्न पाओस्।
सायद यही नै हाम्रो पुस्ताको सबैभन्दा ठूलो चाहना हो—
अब आउने दिनहरूमा नेपालीले दुःखको होइन, सुखको सास फेर्न पाओस्।
यस लेखका लेखक इन्द्र बहादुर साउँद हुन । उनि हाल दुर्गा माध्यमिक विद्यालय, आलिताल–८, डोला, डडेल्धुरामा माध्यमिक तह अंग्रेजी शिक्षकको पदमा कार्यरत छन् ।
